تغییر ساختار صنعت خودرو ایران؛ رشد مونتاژ و افزایش وابستگی ارزی
تغییر ساختار صنعت خودرو ایران؛ حرکت از تولید داخلی به مونتاژ
صنعت خودرو ایران در سالهای اخیر یکی از مهمترین بخشهای صنعتی کشور بوده و همواره در مرکز توجه سیاستگذاران قرار داشته است. با این حال بررسی روندهای تولید و تجارت در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نشان میدهد ساختار این صنعت بهتدریج در حال تغییر است. برخلاف گذشته که توسعه داخلیسازی و تقویت زنجیره قطعهسازی بهعنوان محور اصلی تولید شناخته میشد، اکنون مدل جدیدی در حال شکلگیری است که در آن مونتاژ خودروهای وابسته به واردات قطعات سهم بیشتری از تولید را به خود اختصاص داده است.
این تغییر الگو باعث شده وابستگی صنعت خودرو به واردات قطعات و همچنین مصرف منابع ارزی افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی بخشی از رشد تولید نه از مسیر توسعه فناوری داخلی، بلکه از طریق واردات قطعات و مونتاژ نهایی خودروها حاصل شده است؛ روندی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان میتواند در بلندمدت توان رقابتی صنعت خودرو کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش سهم مونتاژکاران در بازار خودرو ایران
یکی از نشانههای مهم تغییر ساختار صنعت خودرو، افزایش سهم شرکتهای مونتاژکار در بازار ایران است. طی سالهای گذشته حضور این شرکتها پررنگتر شده و سهم آنها از تولید خودرو کشور رشد قابل توجهی داشته است.
بر اساس دادههای موجود:
- سهم مونتاژکاران از تولید خودرو در سال ۱۳۹۵ حدود ۸ درصد بود
- این سهم در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۴ درصد رسیده است
افزایش سهم مونتاژکاران بهخودیخود الزاماً یک روند منفی محسوب نمیشود، اما مسئله اصلی به میزان وابستگی این مدل تولید به واردات قطعات بازمیگردد. در بسیاری از موارد، خودروهای مونتاژی با سطح داخلیسازی پایین تولید میشوند و همین موضوع باعث افزایش مصرف ارز در این بخش شده است.
چرا سرمایهگذاری در مونتاژ جذابتر شده است؟
بررسیهای انجامشده نشان میدهد ساختار سیاستگذاری در سالهای اخیر بهگونهای بوده که سرمایهگذاری در مونتاژ خودرو برای برخی شرکتها سودآورتر از توسعه زنجیره قطعهسازی داخلی بوده است. دو عامل اصلی در شکلگیری این وضعیت نقش داشتهاند:
- سیاستهای تعرفهای که واردات قطعات برای مونتاژ را نسبتاً مقرونبهصرفه کرده است
- نظام قیمتگذاری خودرو که حاشیه سود برخی محصولات مونتاژی را افزایش داده است
در چنین شرایطی طبیعی است که بخشی از سرمایهگذاریها به جای توسعه فناوری و داخلیسازی، به سمت مونتاژ خودروهای وابسته به واردات قطعات هدایت شود.
مقایسه میزان داخلیسازی در خودروسازان
یکی از شاخصهایی که بهخوبی تفاوت میان مدلهای تولید در صنعت خودرو را نشان میدهد، میزان داخلیسازی محصولات است. این شاخص نشان میدهد چه مقدار از قطعات خودرو در داخل کشور تولید میشود.
بر اساس برآوردها:
| شرکت خودروساز | میزان داخلیسازی |
|---|---|
| سایپا | بیش از ۸۱ درصد |
| ایرانخودرو | بیش از ۷۸ درصد |
| کرمان موتور | بیش از ۴۰ درصد |
| گروه بهمن | حدود ۲۳ درصد |
| مدیران خودرو | حدود ۲۱ درصد |
این ارقام نشان میدهد محصولات تولیدی دو خودروساز بزرگ کشور همچنان وابستگی کمتری به واردات قطعات دارند، در حالی که برخی شرکتهای مونتاژکار بخش قابل توجهی از قطعات مورد نیاز خود را از خارج کشور تأمین میکنند.
ارزبری خودروهای تولیدی در ایران
یکی دیگر از شاخصهای مهم در ارزیابی ساختار صنعت خودرو، میزان ارزبری هر خودرو است؛ یعنی مقدار ارزی که برای تأمین قطعات و تولید آن مصرف میشود.
| شرکت خودروساز | میانگین ارزبری هر خودرو |
|---|---|
| مدیران خودرو | بیش از ۱۴ هزار دلار |
| گروه بهمن | بیش از ۱۲ هزار دلار |
| ایرانخودرو | حدود ۳ هزار دلار |
| سایپا | حدود ۲۵۰۰ دلار |
این اختلاف قابل توجه نشان میدهد خودروهای مونتاژی معمولاً وابستگی ارزی بیشتری دارند. در شرایطی که دسترسی به ارز با محدودیت مواجه باشد، چنین ساختاری میتواند بر تولید و همچنین بازار قطعات یدکی اثر بگذارد.
تأثیر وابستگی قطعات بر خدمات پس از فروش
وابستگی بالا به واردات قطعات تنها به مرحله تولید محدود نمیشود و میتواند در حوزه خدمات پس از فروش نیز مشکلاتی ایجاد کند. بسیاری از قطعات خودروهای مونتاژی از خارج کشور تأمین میشوند و در صورت بروز محدودیتهای ارزی یا مشکلات وارداتی، تأمین این قطعات برای تعمیر و نگهداری خودروها دشوار خواهد شد.
در نتیجه ممکن است در آینده بازار قطعات یدکی برخی خودروها با نوسان قیمت یا کمبود مواجه شود؛ موضوعی که مستقیماً بر هزینه نگهداری خودرو برای مصرفکننده تأثیر میگذارد.
کاهش صادرات خودرو و قطعات در سالهای اخیر
در کنار تغییر ساختار تولید، وضعیت صادرات صنعت خودرو نیز چندان مطلوب نیست. آمارها نشان میدهد صادرات خودرو و قطعات در سالهای اخیر با افت محسوسی مواجه شده است.
چند عامل مهم در این روند نقش داشتهاند:
- تشدید تحریمهای بینالمللی
- ناپایداری اقتصادی و سیاسی در برخی بازارهای منطقهای
- کاهش رقابتپذیری محصولات ایرانی
کشورهایی مانند عراق و سوریه که پیشتر از بازارهای مهم صادراتی خودرو و قطعات ایران محسوب میشدند، اکنون شرایط باثباتی برای تجارت بلندمدت ندارند و همین مسئله بر صادرات تأثیر گذاشته است.
افت چشمگیر صادرات بدنه خودرو
یکی از بخشهایی که بیشترین کاهش صادرات را تجربه کرده، حوزه بدنه خودرو و قطعات مرتبط با آن است. بر اساس آمار منتشرشده، حجم صادرات بدنه خودرو نسبت به سال ۱۳۹۷ به کمتر از یکسوم کاهش یافته است.
این کاهش نشان میدهد صنعت خودرو ایران در حفظ بازارهای منطقهای با چالش جدی مواجه شده و برای بازگشت به این بازارها نیازمند برنامهریزی و سرمایهگذاری جدید است.
چرا صادرات قطعات بدون صادرات خودرو پایدار نیست؟
در سالهای اخیر صادرات قطعات یدکی نسبتاً پایدار باقی مانده است. یکی از دلایل این موضوع حضور خودروهای ایرانی در برخی کشورهای منطقه و شکلگیری بازار خدمات پس از فروش برای آنهاست.
با این حال کارشناسان معتقدند صادرات قطعات بدون توسعه صادرات خودرو نمیتواند در بلندمدت پایدار بماند. در واقع میان این دو بخش رابطه مستقیمی وجود دارد؛ هرچه حضور خودروهای ایرانی در بازارهای خارجی بیشتر باشد، تقاضا برای قطعات یدکی نیز افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل دستیابی به اهداف صادراتی تعیینشده در برنامه هفتم توسعه، بدون گسترش صادرات خودرو عملاً امکانپذیر نخواهد بود.
آینده صنعت خودرو؛ وابستگی بیشتر یا بازگشت به داخلیسازی؟
مجموع روندهای موجود نشان میدهد صنعت خودرو ایران در نقطهای حساس قرار گرفته است. افزایش مونتاژکاری، کاهش داخلیسازی در برخی محصولات و افت صادرات میتواند این صنعت را به سمت وابستگی بیشتر به واردات قطعات سوق دهد.
اگر این روند ادامه پیدا کند، پیامدهایی مانند موارد زیر دور از انتظار نخواهد بود:
- افزایش مصرف منابع ارزی
- کاهش توان رقابتی در بازارهای منطقهای
- فشار بیشتر بر زنجیره قطعهسازی داخلی
از سوی دیگر، تقویت داخلیسازی، توسعه فناوری و بازگشت به بازارهای صادراتی میتواند مسیر متفاوتی برای آینده صنعت خودرو کشور ترسیم کند. انتخاب میان این دو مسیر تا حد زیادی به سیاستهای صنعتی، نحوه حمایت از تولید و برنامهریزی بلندمدت در این حوزه بستگی دارد.
دیدگاه بگذارید
اولین نفر باشید که دیدگاه خود را می نویسد