قیمتگذاری دستوری خودرو؛ ریشه زیان خودروسازان و آشفتگی بازار
قیمتگذاری دستوری خودرو؛ چرا خودروساز زیان میدهد اما شوینده گران میشود؟
صنعت خودرو ایران سالهاست با یک تناقض بزرگ اقتصادی مواجه است؛ تناقضی که بسیاری از کارشناسان آن را یکی از مهمترین دلایل زیان انباشته خودروسازان و نابسامانی بازار میدانند. در حالی که بسیاری از صنایع کشور با افزایش هزینههای تولید، مجوز اصلاح قیمت محصولات خود را دریافت میکنند، صنعت خودرو همچنان تحت فشار سیاستهای قیمتگذاری دستوری قرار دارد.
نمونه اخیر این موضوع را میتوان در بازار مواد شوینده مشاهده کرد؛ جایی که طی چند ماه، دو مرحله افزایش قیمت رسمی برای جبران رشد هزینههای تولید مورد تأیید نهادهای مسئول قرار گرفت. اما همین منطق در صنعت خودرو اجرا نمیشود و همین مسئله پرسشهای مهمی را درباره نحوه سیاستگذاری در این بخش ایجاد کرده است.
چرا قیمت مواد شوینده افزایش مییابد اما خودرو نه؟
در دیماه ۱۴۰۴ مجوز افزایش ۵۰ درصدی قیمت محصولات شوینده و بهداشتی صادر شد و تنها چند ماه بعد نیز افزایش دیگری در حدود ۳۰ درصد به تصویب رسید.
دلیل این افزایشها از سوی فعالان این صنعت بهصورت شفاف اعلام شد:
- رشد قیمت مواد اولیه پتروشیمی
- افزایش نرخ ارز
- بالا رفتن هزینههای تولید
- افزایش هزینههای حملونقل و بستهبندی
نکته مهم اینجاست که تولیدکنندگان شوینده اجازه دارند قیمت نهایی محصولات خود را متناسب با هزینههای واقعی تولید اصلاح کنند تا فعالیت اقتصادی آنها زیانده نشود.
اما در صنعت خودرو شرایط متفاوت است.
خودروسازان چگونه مواد اولیه خود را تأمین میکنند؟
بسیاری تصور میکنند صنعت خودرو از ساختار اقتصادی متفاوتی برخوردار است، در حالی که خودروسازان نیز همانند سایر صنایع بزرگ کشور مواد اولیه مورد نیاز خود را با قیمتهای روز خریداری میکنند.
برخی از مهمترین هزینههای تولید خودرو شامل موارد زیر است:
- فولاد و ورقهای فلزی
- مواد پتروشیمی و پلاستیکهای مهندسی
- قطعات الکترونیکی
- لاستیک و مواد شیمیایی
- قطعات وارداتی وابسته به ارز
بخش قابل توجهی از این مواد با نرخهای وابسته به ارز یا قیمتهای بورس کالا تأمین میشود. به همین دلیل افزایش نرخ ارز و رشد قیمت مواد اولیه مستقیماً هزینه تولید خودرو را افزایش میدهد.
با این حال قیمت نهایی خودرو همچنان تحت کنترل سیاستهای دستوری باقی میماند.
تناقض بزرگ؛ خرید دلاری و فروش ریالی
یکی از مهمترین چالشهای صنعت خودرو همین مسئله است.
خودروساز:
- مواد اولیه را با قیمتهای متأثر از ارز خریداری میکند.
- هزینههای تولید را بر اساس نرخهای واقعی پرداخت میکند.
- دستمزد کارکنان و هزینههای جاری را متناسب با تورم افزایش میدهد.
اما در نهایت موظف است محصول خود را با قیمتی بفروشد که در بسیاری از موارد کمتر از هزینه واقعی تولید است.
این موضوع باعث میشود زیان تولیدکننده به مرور افزایش پیدا کند و توان سرمایهگذاری برای توسعه محصولات جدید یا بهبود کیفیت کاهش یابد.
چرا خودرو بیش از سایر کالاها تحت فشار قیمتگذاری قرار دارد؟
بررسی تجربه چند دهه اخیر نشان میدهد خودرو در ایران تنها یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه به موضوعی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است.
هرگونه افزایش قیمت خودرو معمولاً واکنشهای گستردهای را در سطح جامعه، رسانهها و نهادهای تصمیمگیر به همراه دارد. همین حساسیت باعث شده تصمیمگیران در بسیاری از مواقع از اصلاح قیمتها اجتناب کنند.
در مقابل، افزایش قیمت کالاهایی مانند مواد شوینده، لوازم خانگی یا سایر محصولات صنعتی معمولاً واکنشهای محدودتری ایجاد میکند.
در نتیجه خودرو بیش از سایر صنایع در معرض مداخلات قیمتی قرار گرفته است.
فاصله قیمت کارخانه و بازار چه پیامدهایی دارد؟
زمانی که قیمت کارخانه پایینتر از قیمت واقعی بازار تعیین میشود، یک شکاف قیمتی بزرگ ایجاد میشود.
این اختلاف قیمت معمولاً نتایج زیر را به همراه دارد:
- افزایش فعالیت واسطهها
- شکلگیری بازار غیررسمی
- رشد دلالی
- کاهش دسترسی مصرفکننده واقعی به خودرو
- افزایش رانت اقتصادی
در چنین شرایطی بخش قابل توجهی از سود حاصل از فروش خودرو به جای تولیدکننده، نصیب واسطهها و معاملهگران بازار میشود.
تأثیر قیمتگذاری دستوری بر زنجیره تولید خودرو
صنعت خودرو تنها به خودروساز محدود نمیشود. هزاران واحد قطعهسازی و شرکت تأمینکننده به این صنعت وابسته هستند.
وقتی خودروساز با زیان مواجه میشود:
- پرداخت مطالبات قطعهسازان با تأخیر انجام میشود.
- سرمایهگذاری در خطوط تولید کاهش پیدا میکند.
- کیفیت برخی قطعات تحت تأثیر قرار میگیرد.
- اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در معرض تهدید قرار میگیرد.
در بلندمدت این روند میتواند کل زنجیره ارزش صنعت خودرو را با مشکلات جدی مواجه کند.
تجربه جهانی درباره کنترل دستوری قیمتها چه میگوید؟
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد هر زمان قیمت کالاها به شکل مصنوعی پایینتر از واقعیت اقتصادی تعیین شده، پیامدهایی مانند کمبود، ایجاد بازار سیاه، کاهش تولید و افزایش رانت به وجود آمده است.
در بسیاری از اقتصادهای جهان، سیاستگذاران به جای کنترل مستقیم قیمتها تلاش میکنند از طریق افزایش رقابت، حمایت هدفمند از مصرفکنندگان و بهبود فضای کسبوکار بازار را تنظیم کنند.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند حل مشکلات صنعت خودرو صرفاً از مسیر کنترل قیمت امکانپذیر نیست.
آیا واقعیسازی قیمت خودرو به معنای افزایش دائمی قیمتهاست؟
واقعیسازی قیمت الزاماً به معنای گرانتر شدن همیشگی خودرو نیست.
در یک بازار رقابتی، قیمتها تحت تأثیر عوامل مختلفی تعیین میشوند:
- میزان عرضه و تقاضا
- سطح رقابت میان تولیدکنندگان
- هزینههای تولید
- بهرهوری شرکتها
- شرایط اقتصادی کشور
هدف اصلی واقعیسازی قیمت، کاهش فاصله میان قیمت کارخانه و بازار و ایجاد شرایطی است که تولیدکننده بتواند بدون زیان فعالیت کند و مصرفکننده نیز خودرو را با قیمت شفافتری خریداری کند.
جمعبندی؛ صنعت خودرو در دوراهی اصلاح یا تداوم زیان
واقعیت این است که صنعت خودرو نیز مانند سایر صنایع کشور تحت تأثیر نرخ ارز، قیمت مواد اولیه و تورم قرار دارد. تفاوت اصلی در اینجاست که بسیاری از صنایع امکان انتقال بخشی از این هزینهها به قیمت نهایی محصول را دارند، اما صنعت خودرو سالهاست با محدودیتهای بیشتری در این زمینه روبهرو است.
ادامه این روند میتواند فشار مالی بر خودروسازان و زنجیره تأمین را افزایش دهد. از سوی دیگر، حذف کامل مداخلات قیمتی نیز بدون ایجاد رقابت واقعی و اصلاح ساختار بازار نمیتواند راهحل نهایی باشد.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده صنعت خودرو به مجموعهای از اصلاحات همزمان شامل واقعیسازی تدریجی قیمتها، افزایش رقابت، بهبود بهرهوری و شفافیت بیشتر در بازار وابسته است.
دیدگاه بگذارید
اولین نفر باشید که دیدگاه خود را می نویسد