میزان ارزبری خودروهای سایپا و ایران خودرو / اردیبهشت ۱۴۰۵

داخلی‌سازی در ایران‌خودرو و سایپا؛ وابستگی ارزی همچنان پابرجاست

صنعت خودرو ایران در سال‌های اخیر عملاً به دو مسیر متفاوت تولید وارد شده است؛ مسیری که بر مونتاژ و واردات قطعات متکی است و مسیری که تلاش می‌کند با تکیه بیشتر بر توان داخلی، تولید را پیش ببرد. ایران‌خودرو و سایپا به‌عنوان دو خودروساز اصلی کشور در گروه دوم قرار می‌گیرند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد حتی در این مدل تولید نیز وابستگی ارزی به‌طور کامل از بین نرفته و فقط شکل و میزان آن تغییر کرده است.

وضعیت داخلی‌سازی در ایران‌خودرو و سایپا

در مقایسه با شرکت‌های مونتاژکار، سطح داخلی‌سازی در محصولات ایران‌خودرو و سایپا بالاتر است. بخش قابل توجهی از بدنه، قطعات تزئینی، شاسی و برخی اجزای فنی در داخل کشور تولید می‌شود و همین موضوع باعث شده وابستگی مستقیم این دو خودروساز به واردات کامل خودرو کمتر باشد. با این حال داخلی‌سازی بالا الزاماً به معنای خودکفایی کامل نیست.

قطعاتی مانند مجموعه‌های الکترونیکی، سیستم‌های کنترلی، برخی اجزای موتور و گیربکس و مواد اولیه خاص همچنان به واردات وابسته‌اند. این وابستگی باعث می‌شود حتی در خودروهایی که عنوان «تولید داخل» دارند، نیاز ارزی به‌طور کامل حذف نشود.

ارزبری واقعی خودروهای تولید داخل

بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان ارزبری در محصولات ایران‌خودرو و سایپا اگرچه کمتر از خودروهای مونتاژی است، اما همچنان عدد قابل توجهی محسوب می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد مسئله وابستگی ارزی حل نشده، بلکه فقط در سطح پایین‌تری نسبت به مونتاژکاران قرار گرفته است.

این ارقام بیانگر آن است که تولید داخلی فعلی بیشتر یک «وابستگی کنترل‌شده» است تا یک زنجیره کاملاً مستقل از ارز خارجی.

چرا داخلی‌سازی به کاهش جدی وابستگی ارزی منجر نشده است؟

چند عامل اصلی باعث شده داخلی‌سازی در ایران‌خودرو و سایپا به کاهش چشمگیر ارزبری منجر نشود:

• محدودیت‌های مالی و سرمایه‌گذاری در توسعه فناوری‌های پیشرفته
• کیفیت ناپایدار بخشی از قطعه‌سازی داخلی
• وابستگی به مواد اولیه و تجهیزات وارداتی
• عقب‌ماندگی تکنولوژیک در قطعات حساس و کلیدی

این عوامل در کنار هم باعث شده تولید داخلی بیشتر بر قطعات کم‌ریسک و ساده متمرکز شود و بخش‌های استراتژیک همچنان وابسته به زنجیره تأمین خارجی باقی بمانند.

نقش زنجیره ارزش قطعه‌سازی در کاهش وابستگی ارزی

یکی از مسیرهای کلیدی برای کاهش واقعی ارزبری صنعت خودرو، توسعه زنجیره ارزش قطعه‌سازی است. افزایش عمق ساخت داخل تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که قطعه‌سازی از تولید قطعات ساده عبور کرده و به سمت قطعات فناورانه و با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.

تحقق این هدف نیازمند:

• برنامه‌ریزی بلندمدت و پایدار
• حمایت هدفمند از قطعه‌سازان توانمند
• انتقال فناوری و ارتقای دانش فنی
• ثبات در سیاست‌های صنعتی و ارزی

بدون این پیش‌نیازها، داخلی‌سازی بیشتر به یک عدد آماری محدود می‌شود و تأثیر واقعی بر کاهش نیاز ارزی نخواهد داشت.

تفاوت وابستگی مونتاژکاران و خودروسازان داخلی

تفاوت میان ایران‌خودرو و سایپا با مونتاژکاران، بیشتر در «سطح وابستگی» است تا «ماهیت آن». مونتاژکاران وابستگی ارزی بالاتری دارند و بخش اعظم ارزش خودرو از خارج تأمین می‌شود، در حالی که خودروسازان بزرگ داخلی وابستگی کمتری دارند اما همچنان در بخش‌های حساس به واردات متکی هستند.

در نتیجه، اختلاف موجود را باید دو سطح متفاوت از وابستگی به واردات دانست؛ نه یک تفاوت بنیادین میان خودکفایی و وابستگی کامل.

جمع‌بندی

داخلی‌سازی در ایران‌خودرو و سایپا گامی مهم در مقایسه با تولید مونتاژی محسوب می‌شود، اما هنوز نتوانسته صنعت خودرو را از وابستگی ارزی رها کند. تا زمانی که زنجیره قطعه‌سازی داخلی تقویت نشود و تولید قطعات کلیدی در داخل کشور به بلوغ نرسد، ارزبری هر خودرو—even در محصولات به‌ظاهر داخلی—همچنان باقی خواهد ماند. آینده صنعت خودرو در گرو عبور از داخلی‌سازی سطحی و حرکت به سمت خودکفایی واقعی در بخش‌های استراتژیک است.